Nederlands NL
Start

Racisme, antisemitisme en de vele gezichten van discriminatie

In deze online tool komen vijf vormen van discriminatie aan de orde: antisemitisme, racisme en discriminatie van LGBT+’ers, van moslims en van Roma en Sinti – er is gekozen voor deze termen, al zijn er ook andere termen in omloop. Waarom zou een term als ‘antimoslimracisme’ de lading niet dekken? Waarom is een term als antisemitisme  eigenlijk nodig? Gaat het niet gewoon om racisme tegen Joden? Is ‘racisme’ niet in alle gevallen de juiste term?

Hoewel al deze vormen van discriminatie in essentie overeenkomen, zijn er ook verschillen en als we iets willen begrijpen van de complexe geschiedenis en de diep gewortelde praktijk van het ‘anders behandelen’ in onze samenlevingen dan is het belangrijk om deze verschillen te onderkennen.

Op één hoop gooien
Wat alle vormen van discriminatie gemeen hebben is dat het mensen treft die anders behandeld worden op grond van hun uiterlijk, naam, afkomst of vermeende identiteit. De basis van alle discriminatie is de gedachte dat er homogene groepen bestaan – van Joden, moslims, Roma, homo’s, zwarten bijvoorbeeld – en dat mensen anders behandeld worden omdat zij tot een bepaalde groep zouden horen op basis van vooroordelen en onterechte generalisaties.

Geen hiërarchie in discriminatie
De bevolking van Europa is altijd heel divers geweest, met allerlei minderheden die op heel verschillende manieren met elkaar in contact stonden. Toch kennen de meeste van die minderheden een lange geschiedenis van discriminatie. In Stories that Move zijn interviews met jongeren van nu te beluisteren die vertellen over hun ervaringen met discriminatie, bijvoorbeeld als iemand met een lichamelijke beperking (Majec uit Slowakije) of als lid van een kleine religieuze minderheid (Wioletta, een jehovagetuige uit Polen). Het is belangrijk dat leerlingen leren inzien dat er geen hiërarchie bestaat tussen de verschillende slachtoffers van discriminatie; en het is belangrijk dat er voor hen ruimte is om stil te staan bij de uiteenlopende vormen van discriminatie die zich voordoen in hun eigen leven of in de maatschappij waarin zij leven.

Begrippen en omschrijvingen
In de online tool krijgen leerlingen verschillende omschrijvingen van antisemitisme, racisme en discriminatie van LGBT+’ers, van moslims en van Roma en Sinti voorgelegd om een beter idee te krijgen van een aantal hedendaagse en historische facetten van de verschillende vormen van discriminatie. Ook andere benamingen ervan die vaak gebruikt worden maar controversieel zijn komen aan bod, zoals homofobie en islamofobie. Al deze termen zijn te vinden in de verklarende woordenlijst, voor leerlingen die meer willen weten.

Racisme en antisemitisme
Antisemitisme wordt vaak gezien als een vorm van racisme waarin Joden de schuld krijgen van allerlei sociale, economische en politieke problemen. Net als bij andere vormen van racisme worden de slachtoffers voorgesteld als inferieur. Anders dan bij andere vormen van racisme wordt ingespeeld op het beeld dat Joden almachtig zouden zijn. Dit idee vormt de basis voor complottheorieën over Joden die heimelijk de media, banken of de wereld als geheel bestieren.

Bij sociale problemen zoals armoede en werkloosheid speelt antisemitisme vandaag de dag geen rol meer, in tegenstelling tot racisme. Toch krijgen veel Joden in hun leven te maken met haatdragende taal en haatdelicten en daar gaat vaak een grote dreiging vanuit. Het feit dat antisemitisme in de bredere samenleving vaak niet als een echt probleem wordt gezien, ervaren Joden als een bijkomend gevaar, want daardoor lijkt het alsof antisemitisme hun probleem is in plaats van een probleem van de samenleving als geheel.

Schuldomkering
Als het onderwerp antisemitisme in de klas wordt aangekaart, kan er ontkennend worden gereageerd. Of het wordt afgedaan als onbelangrijk. Iemand zegt bijvoorbeeld: ‘Joden worden vandaag de dag toch zeker niet meer gediscrimineerd?’ of er worden opmerkingen gemaakt over ‘wat er tegenwoordig in Israël gebeurt’. Volgens onderzoekers roept het onderwerp een mengeling op van schuldgevoelens, een verdedigende houding en een vermoeidheid ten aanzien van Joden als slachtoffers. Een ander bekend verschijnsel dat speelt bij alle vormen van discriminatie – niet alleen bij antisemitisme – is schuldomkering. De gedachtegang is dan als volgt: als Joden ‘nog steeds’ slachtoffer zijn van antisemitisme dan zal er wel een reden voor zijn.

Enerzijds is in bijna heel Europa de Holocaust stevig verankerd in het curriculum en is er veel aandacht voor het herdenken van de slachtoffers ervan. Anderzijds wordt de Holocaust nog steeds ontkend of gebagatelliseerd – een wijdverbreide vorm van antisemitisme.

Antisemitisme in verband met Israël
Antisemitisme houdt vaak verband met kritiek op het beleid van de staat Israël of met afwijzing van het zionisme. Beide zijn bijzonder ingewikkelde, politiek en sociaal gevoelige kwesties.
In de discussies met leerlingen is het goed om het volgende in gedachten te houden:

  • Het conflict tussen Israël en de Palestijnen en tussen Israël en de omliggende landen binnen de bredere regio is uiterst complex en mensen met weinig besef van de lange geschiedenis van het conflict staan maar al te vaak hun mening klaar over wie er schuld heeft aan de situatie zoals die nu is.
  • Als zelfstandige natie is Israël net als elk ander land onderhevig aan kritiek. Maar soms zijn de taal en de beelden waarin die kritiek wordt geuit antisemitisch. Het bestaansrecht van Israël aanvechten kan worden beschouwd als antisemitisme in de zin dat hiermee één groep exclusief het recht ontzegd wordt om een natie te vormen. Vaak wordt de Israëlische regering volgens striktere normen beoordeeld dan andere regeringen.
  • Het Israëlische bezettingsbeleid vergelijken met de Holocaust is niet alleen extreem beledigend, maar vaak ook een bewuste poging tot anti-Joodse beeldvorming.
  • Een overduidelijke uiting van antisemitisme is aan de orde wanneer alle Joden verantwoordelijk worden gehouden voor de Israëlische politiek.
  • Antizionisme is niet per se antisemitisch. Grote groepen Joden binnen en buiten Israël staan achter een Palestijnse staat, de opdeling van Jeruzalem en een terugkeer naar de grenzen van 1967 door middel van terugtrekking uit betwiste gebieden. Een objectieve discussie over zionisme is in het huidige politieke klimaat echter lastig. In de praktijk loopt een discussie over antizionisme vaak uit op antisemitische retoriek.

Racisme en discriminatie van Roma en Sinti
Ook discriminatie van Roma en Sinti is een specifieke vorm van racisme. Vaak gaat het om negatieve gevoelens jegens Roma en Sinti of om negatieve stereotypering van Roma en Sinti in hatelijke taal. Maar de vooroordelen jegens Roma en Sinti hebben een veel breder spectrum van discriminerende uitlatingen en praktijken tot gevolg, waaronder stelselmatige discriminatie van overheidswege, zoals de slechte kwaliteit van de huisvesting en het onderwijs die Roma en Sinti worden geboden. Dat al deze gradaties van discriminatie van Roma en Sinti blijven voortbestaan is net als bij alle vormen van racisme voor een belangrijk deel toe te schrijven aan de ongelijke verdeling van macht en welvaart.

In tegenstelling tot andere vormen van discriminatie is discriminatie van Roma en Sinti in heel Europa in brede lagen van de bevolking sociaal geaccepteerd. Discriminerende uitlatingen over Roma en Sinti stuitten op veel minder verontwaardiging dan negatieve opmerkingen over andere groepen. Sterker nog: kritiek op of de discriminerende behandeling van Roma en Sinti wordt maar al te vaak als gerechtvaardigd of legitiem gezien.

Net als andere vormen van racisme heeft discriminatie van Roma en Sinti zijn oorsprong in hoe zij van oudsher  als ‘zigeuners’ door de sociale meerderheid worden gezien en behandeld. Om deze vorm van discriminatie te bestrijden is het nodig om het te zien als een probleem van de samenleving als geheel en niet als een probleem van alleen degenen die ermee te maken krijgen; we moeten luisteren naar mensen die nu monddood gemaakt worden.

Verworvenheden
Alle vijf vormen van discriminatie hebben hun eigen geschiedenis, waar vervolging en massamoord soms deel van uitmaken. In deze toolbox kan maar een klein deel van de geschiedenis van slavernij, kolonialisme en massamoord door de nazi’s enz. aan bod komen. Wel krijgen leerlingen de kans om zich in verschillende vormen van discriminatie te verdiepen, door te luisteren naar verhalen van leeftijdgenoten en verhalen uit het verleden. Wij vinden het belangrijk om niet alleen stil te staan bij de schendingen van rechten en het lijden van degenen die gediscrimineerd worden, maar vooral ook om te kijken naar wat er op dit gebied door groepen en individuen is bereikt.

Omgaan met discriminatie
Het doel van het leerpad Discriminatie verkennen, waarin discriminatie en de uiteenlopende benamingen ervoor worden behandeld, is niet om makkelijke antwoorden en bondige definities te geven. Wij hopen leerlingen uit te dagen tot een intense gedachtewisseling en een denkproces waarin zij de overeenkomsten en verschillen afwegen tussen de ervaringen met discriminatie van verschillende minderheidsgroepen.

De omschrijvingen die we gebruiken zijn hier te vinden. De eerste tekst die de leerlingen lezen is een samenvatting van de belangrijkste zaken die ze volgens ons moeten weten. De tweede tekst is afkomstig van een internationale organisatie en laat zien hoe belangrijk deze onderwerpen zijn, in alledaagse ontmoetingen zowel in onze eigen maatschappij als op wereldwijd niveau.

terug naar boven